’n Kind kan die alfabet ken en heelwat letters benoem, maar steeds
sukkel om woorde te lees.
Dit is omdat lees meer vereis as om letters te herken. ’n Kind moet
ook begin verstaan dat gesproke woorde uit kleiner klankdele
bestaan en dat hierdie klanke deur letters en lettergroepe
voorgestel kan word.
Hier kom fonologiese bewustheid ter sprake.
In kort
Fonologiese bewustheid is die vermoë om die klankstruktuur
van gesproke taal bewustelik raak te hoor en daarmee te
werk.
Dit sluit vaardighede in soos om:
- woorde in ’n sin raak te hoor;
- rymwoorde te herken;
- lettergrepe in woorde te hoor;
- begin- en eindklanke te identifiseer;
- klanke saam te voeg; en
- woorde in individuele spraakklanke te verdeel.
Dit gaan dus nie bloot oor of ’n kind goed kan hoor nie. Dit gaan oor
wat die kind bewustelik met die klankdele van taal kan
doen.
Die Suid-Afrikaanse KABV vir Afrikaans Huistaal Graad R–3 gebruik die
term “fonologiese / fonemiese bewustheid” en sluit
onder meer rym, lettergrepe, beginklanke en klankonderskeiding by vroeë
taal- en leesontwikkeling in.
Wat beteken “fonologiese
bewustheid”?
Die term klink ingewikkelder as wat die beginsel is.
Dink aan die woord:
piesang
’n Jong kind kan aanvanklik net die hele woord hoor. Met
ontwikkelende fonologiese bewustheid begin die kind ook hoor dat die
woord in dele verdeel kan word:
pie-sang
Dieselfde gebeur met rym. ’n Kind begin byvoorbeeld hoor dat:
kat – mat
op ’n soortgelyke manier eindig.
Fonologiese bewustheid beteken dus dat die kind vir ’n oomblik minder
op die betekenis van ’n woord fokus en meer aandag gee
aan hoe die woord klink en uit watter klankdele dit
bestaan.
Wat is fonemiese bewustheid?
Fonemiese bewustheid is ’n meer spesifieke deel van
fonologiese bewustheid. Dit fokus op foneme—die kleinste individuele
spraakklanke waardeur woorde van mekaar onderskei kan word.
Neem die woord:
kat
’n Kind met ontwikkelende fonemiese bewustheid kan hoor dat die woord
uit drie afsonderlike klanke bestaan:
/k/ – /a/ – /t/
Die skuinsstrepe wys dat ons na die klanke verwys,
nie na die lettername nie.
Die kind kan ook leer om die drie klanke saam te voeg om weer
kat te hoor.
Die onderskeid is dus:
- Fonologiese bewustheid is die breër sambreel en
sluit groter klankdele soos woorde, rym en lettergrepe in. - Fonemiese bewustheid fokus op die individuele
foneme binne gesproke woorde.
Hierdie vaardighede ontwikkel oor tyd en beïnvloed mekaar. Dit hoef
nie as ’n streng trapleer behandel te word waarin elke groter klankdeel
eers volledig bemeester moet wees voordat ’n kind met individuele foneme
kan werk nie.
Is dit dieselfde as klanke
of foniek?
Nee, maar die vaardighede werk nou saam.
In die klaskamer word die woord klanke dikwels
gebruik wanneer kinders die verhouding tussen spraakklanke en letters
leer. Die Engelse term phonics word soms as
foniek vertaal.
Fonologiese bewustheid
Gaan oor die klankdele wat ’n kind in gesproke taal
kan hoor en hanteer.
Watter twee woorde rym: kat, mat, son?
Fonemiese bewustheid
Gaan spesifiek oor die individuele foneme in ’n
gesproke woord.
Wat is die eerste klank wat jy in maan hoor?
Foniek of letter-klankkennis
Gaan oor die verbinding tussen gesproke klanke en geskrewe
letters of lettergroepe.
Die kind leer byvoorbeeld dat die klank /m/ deur die
letter m voorgestel kan word.
Fonologiese en fonemiese bewustheid help die kind dus om die
klankstruktuur van taal raak te hoor. Foniek verbind daardie klanke aan
drukwerk sodat die kind woorde kan begin lees en spel.
Waarom is dit belangrik vir
lees?
Wanneer ’n kind begin lees, moet hy of sy leer dat ’n geskrewe woord
nie bloot ’n visuele prentjie is wat gememoriseer moet word nie.
Letters en lettergroepe verteenwoordig die klanke waaruit woorde
bestaan.
As ’n kind kan hoor dat kat uit /k/ /a/ /t/ bestaan,
is daar ’n klankstruktuur waaraan die letters k-a-t
gekoppel kan word. Die kind moet dan leer om die klanke in die korrekte
volgorde saam te voeg om die woord te lees.
Fonemiese bewustheid ondersteun daarom twee belangrike vroeë
geletterdheidsprosesse:
- dekodering—om letters en lettergroepe in klanke om
te skakel en die woord te lees; en - spelling—om die klanke in ’n woord te hoor en met
toepaslike letters voor te stel.
’n Kind wat lettername ken, beskik dus oor nuttige kennis, maar
letterkennis alleen waarborg nog nie dat die kind onbekende woorde kan
dekodeer nie.
Hoe kan dit by ’n jong kind
lyk?
Fonologiese bewustheid kan in eenvoudige taalspel sigbaar wees.
’n Kind kan byvoorbeeld:
- hoor dat maan en haan rym;
- die lettergrepe in ta-fel klap;
- hoor dat son anders begin as
maan; - woorde identifiseer wat met dieselfde klank begin;
- die eerste of laaste klank in ’n eenvoudige woord benoem;
- afsonderlike klanke saamvoeg om ’n woord te hoor; of
- ’n eenvoudige gesproke woord in sy individuele klanke verdeel.
Die Graad R-KABV sluit juis werk met rymwoorde, lettergrepe,
beginklanke en die klanke in gesproke woorde in.
Moet ’n kind reeds letters
ken?
Nie om elke fonologiese vaardigheid te kan toon nie.
’n Kind kan hoor dat kat en mat rym
sonder om die woorde te kan lees. Net so kan ’n kind die lettergrepe in
sy of haar naam klap sonder om die naam te kan skryf.
Dit wys dat fonologiese bewustheid in die eerste plek met
gesproke taal te doen het.
Die vaardigheid behoort egter nie permanent van letters losgemaak te
word nie. Wanneer ’n kind individuele foneme begin raakhoor, help dit om
hierdie klanke doelbewus aan die toepaslike letters of lettergroepe te
verbind. Só dra klankbewustheid prakties oor na lees en spelling.
Waarom
kan ’n kind letters ken maar steeds sukkel om te lees?
Om ’n letter se naam of klank te ken, is nie dieselfde as om ’n hele
woord te kan dekodeer nie.
’n Beginnende leser moet geleidelik leer om:
- die klanke in ’n woord raak te hoor;
- die geskrewe letters met daardie klanke te verbind;
- die klanke in die korrekte volgorde te verwerk; en
- die klanke saam te voeg om die woord te lees.
Daarom vertel die sin:
“My kind ken al die alfabetletters.”
nie op sy eie of die kind reeds nuwe woorde maklik kan lees nie.
Vroeë leesontwikkeling bestaan uit meer as letterkennis. Dit bou ook
op mondelinge taal, woordeskat, klankbewustheid en die vermoë om
letter-klankkennis tydens lees toe te pas.
Lees ook: Wat
beteken skoolgereedheid?
Wat kan ouers op ’n
natuurlike manier doen?
Fonologiese bewustheid hoef nie tuis soos formele skoolwerk te lyk
nie.
Ouers kan dit tydens gewone gesprek en spel ondersteun deur:
- rympies en liedjies saam te geniet;
- snaakse rymwoorde te maak;
- name en bekende woorde in lettergrepe te klap;
- na woorde te luister wat met dieselfde klank begin;
- speels te vra: “Wat hoor jy eerste in son?”;
en - gereeld stories en gedigte voor te lees.
Die doel is nie om die kind voortdurend te toets of elke fout
onmiddellik reg te stel nie. Dit gaan daaroor om die kind se aandag
speels te vestig op hoe taal klink.
Wanneer is meer
ondersteuning nodig?
Kinders ontwikkel nie almal hierdie vaardighede op presies dieselfde
tyd nie. ’n Enkele fout met ’n rymwoord of beginklank is dus nie op
sigself rede tot kommer nie.
Dit is sinvol om die groter leerprentjie met die kind se opvoeder te
bespreek wanneer ’n kind oor tyd en ondanks gepaste onderrig groot
moeite ervaar om:
- rympatrone raak te hoor;
- woorde in lettergrepe te verdeel;
- begin- of eindklanke te identifiseer;
- individuele klanke in eenvoudige woorde te hoor;
- klanke saam te voeg;
- eenvoudige woorde in klanke te verdeel; of
- letters en klanke betekenisvol met mekaar te verbind.
Aanhoudende probleme met fonemiese bewustheid kan saam met lees- en
spellingprobleme voorkom. Dit is egter nie op sy eie ’n diagnose
nie en behoort binne die kind se volledige taal-, lees- en
leerprofiel beoordeel te word.
Lees ook: Wat
is ’n leerhindernis?
En wat van letteromkerings?
Om letters soos b en d om te draai
is nie dieselfde as ’n probleem met fonologiese bewustheid nie.
Letteromkerings hou verband met die herkenning, oriëntasie of vorming
van geskrewe simbole. Fonologiese bewustheid gaan oor die klankstruktuur
van gesproke taal.
’n Kind kan dus letters omkeer maar goeie klankbewustheid hê—of
letters netjies vorm en steeds sukkel om klanke in woorde te
identifiseer en saam te voeg.
Lees ook: Waarom
draai jong kinders soms letters en syfers om?
Kort opgesom
- Fonologiese bewustheid is die breë vermoë om die klankstruktuur van
gesproke taal raak te hoor en daarmee te werk. - Dit sluit onder meer woorde, rym, lettergrepe en individuele
spraakklanke in. - Fonemiese bewustheid is die deel wat op individuele foneme
fokus. - Foniek verbind hierdie klanke aan geskrewe letters en
lettergroepe. - Klankbewustheid ondersteun dekodering en spelling, maar vorm deel
van ’n groter vroeë leesgrondslag. - ’n Aanhoudende patroon van probleme moet binne die kind se volledige
leerprofiel beskou word.
Die alfabet is belangrik, maar goeie vroeë leesontwikkeling gaan oor
meer as om letters te kan benoem.
TeachFrame en vroeë
geletterdheid
TeachFrame benader vroeë lees as ’n ontwikkelende stelsel van
gekoppelde vaardighede.
Luister, mondelinge taal, fonologiese en fonemiese bewustheid,
letter-klankkennis, dekodering, woordeskat, leesvlotheid en begrip
ontwikkel nie as losstaande vaardighede nie.
’n Sterk leesgrondslag word gebou wanneer hierdie elemente doelgerig,
sistematies en ontwikkelingsgepas met mekaar verbind word.
Betroubare bronne
- Departement
van Basiese Onderwys — KABV Afrikaans Huistaal Graad R–3 - International
Dyslexia Association — Building Phoneme Awareness: Know What
Matters - Institute
of Education Sciences — Foundational Skills to Support Reading for
Understanding in Kindergarten Through 3rd Grade - Reading
Rockets — Phonological and Phonemic Awareness